Nga Zymer Ujkan Neziri

0
78

Ndihmesë me rëndësi për etnokulturën e Hotit të Malësisë  Madhe

(Libri Shoqëria kulturore-artistikeRapsha”, Drume, Hot, Malësi e Madhe, dyzet vjet

veprimtarisë, kryeredaktor dhe përgatitja për shtyp: prof. dr. Zymer Ujkan Neziri, Tuz, 2018, 438 f.)

Libri Shoqëria kulturore-artistikeRapsha”, Drume, Hot, Malësi e Madhe, dyzet vjet veprimtarisë, hapet me Parathënien” e hartuar me shumë kujdes dhe me dhëna shumta nga Prëlë N. Junçaj, me titull: “Dyzet vjet veprimtarisë shoqërisë kulturore-artistikeRapsha” e Drumes Hotit Masisë Madhe”. vijim është Hyrja: ’’Dëshmi për dyzet vjet veprimtarisë shoqërisë kulturore-artistikeRapsha” e Drumes Hotit Malësisë Madhe’’.

Pjesa e parë e librit përbëhet nga punimet studimore, shkruaraposaçërisht për këtë përvjetor, nga autorë njohur disa fusha albanologjisë: gjuhësi, folkloristikë, etnologji, etnomuzikologji dheetnokoreografi. Pjesa e dytë e librit, Aktivitete, ka dhënatkryesore punës gjatë dyzet vjetëve kësaj shoqërie kulturoreartistike: pjesëmarrje festivale folklorit, organizimi ifestivaleve foklorit, pjesëmarrje manifestime kulturore dheorganizime manifestimeve kulturore. pjesën e tretë janë renditura këngët e kënduara gjatë dyzet vjetëve SHKA ’’Rapsha’’, të lekturuara me kujdes nga mr. sc. Marjan Lulgjuraj, po ashtu kanë rëndësi shumë madhe për trashëgiminë tonëkulturore fushën e lirikës dhe epikës gojore të Malësisë Madhe. pjesën e katërt janë renditur vendimet, reagimet, mirënjohjet, çmimet dhe shkrimet e gazetave. Pasojnë Pasthënia, Regjistri i emrave njerëzve dhe Regjistri i emrave vendeve.  

Pjesa e punimeve studimore fillon me fushën e gjuhësisë, ku prinakad. i asoc. prof. dr. Gjovalin Shkurtaj, me punimin studimorshumë me interes “E folmja e Hotit dhe vlerat e saj dialektologjike e etnolinguistike”, ku konstaton se dhënat nxjerrin pah afrishumë madhe kanë folmet e Malësisë Madhe njëra me tjetrën, sa mund flitet si për një folme vetme, me disa dallimee luhatje. folmet e Malësisë Madhe, sipas tij, dallohen prerazinga folmet e tjera grupit veriperëndimor dhe mbarëgegërishtes edhe për arsye ruajtjes togjeve uo dhe ua, përfjaformim e leksik dhe për raste rralla rotacizmit, kurse folmen e Hotit dallohen edhe formimet e emrave farefisnorë shkallës tretë zanafillore, togfjasha qëndrueshëm e frazeologjizma.

Nga fusha e folkloristikës, prof. dr. Zymer Ujkan Neziri paraqitetme punimin studimorEposi i Kreshnikëve fillim shekullitXXI: Malësia e Madhe me qendër Tuz”, ku, kuadër projektit ballkanik E5, për UNESCO (15 vëllime), trajton vëlliminme këngë nga kjo ane, hulumtuara, shënuara dhe incizuara vitet 2012-2014. Lahuta (lavda), këtu ende përdoret, si kohëne mbledhësit parë, Nikollë Ivanaj (1905), ku kreshnikët vazhdojnë jetuari edhe shek. XXI. Legjendariteti, fantastikja, mitikja, rrëfimi i gjatë epik, Ora e Zana ende e mbajnë themelin e këtyrekëngëve. Shquhen edhe formulat, figuracioni poetik, pamjet poetike, portretet e heronjve, dialogu, dyluftimet, tiparet etike e morale, kodeksi i nderit, leksiku vendor etj.

Nga fusha e folkloristikës edhe dr. sc. Ismail Doda paraqitet me punimin studimorKëngët kreshnike dhe baladat e rinjohjes Hot, Malësi Madhe”. Gjatë hulumtimeve 1988, Drume Epërme, ka mblodhur dhe ka incizuar edhe dy këngë për Mujon e Halilin dhedy balada. trajtohen këtë punim: realizimi i shirave dhe iplaneve personazheve, bëmat e tyre, mbajtja e besës, fuqiashprehëse gjuhësore, folklorike dhe estetike e vargjeve, interpretimi, roli i kalit e martesat me rrëmbim, Aga Imeri e rinjohja me gruan e parë pas kthimit nga Spanja Ulqin etj. Autori pah edherisitë, elementet e veçanta dhe përgjithshme ngëve kuadrin gjithëkombëtar dhe gjerë.

Studiuesja prof. dr. Afërdita Onuzi, nga fusha e etnologjisë, paraqitet me punimin studimorXhubleta shqiptare nëpër shekuj”. fillim konstaton se ndoshta asnjë veshje shqiptare nuk ështëkonsideruar aq simbolike sa ajo me xhubletë, e përdorur nga gratë e zonës alpine Shqipërisë Veriore. Veçoritë e kësaj veshjeje kanëtërhequr vëmendjen e shumë studiuesve. E veçanta qëndronkryesisht prerjen e saj. Mbi gjitha, veshja me xhubletë ka njësistem dekorativ shumë rrallë, ashtu si edhe repertori i motiveve, por simbolika e tyre fatkeqësisht ende nuk është trans-kriptuar, pohon ajo dhe përfundon se veshjet terakota janë me pamje fundi formë këmbane (si e xhubletës malësive shqiptare), njohura mijëvjeçarin e dytë para Krishtit.

Dr. sc. Rovena Vata paraqitet me punimin studimorFrymimi shqipi kulteve, i dokeve, i zakoneve dhe i simboleve kombëtare Hot”. Krahina e Hotit Malësisë Madhe është dalluar për traditëkombëtare dhe kjo traditë vazhdon edhe sot e kësaj dite, ruajtjendhe kultivimin e saj, ceremonitë e lindjes, dasmës apo vdekjes, thotë ajo. Kultet, doket e zakonet edhe këtë krahinëruhen si shtrezime kulturore përgjatë shekujve, përfundon ajo, duke shtuar se tradita është tregues i karakteristikave sociale dheindividuale njeriut, shijeve tij estetike, karakterit, moshës, gjinisë dhe etnisë edhe Hot dhe Masinë e Madhe.

Nga etnomuzikologjia kemi punimin e ma. sc. Esat Ruka, “Vështrimetnomuzikor i repertorit festivalet folklorike SHKA-së“Rapsha” -Hot, Malësi e Madhe: Disa mendime rreth organizimit festivaleve folklorike kombëtare”, ku flet për organizimin e festivaleve folklorike dhe konstaton se rreth 80% programeve tyre performuara skenë tingëllojnë jonet muzikore. Por, ngapërvoja jonë organizative dhe skenike, thotë ai, analizat dhevlerësimet etnomuzikologjike dhe etnoorganologjike janë pakta. këto veprimtari dimensioneve mëdha është e nevojshmeprania e specialistëve, e ekspertëve folkloristë, etnolo, etnomuzikolo e koreologë dhe kontributi i tyre analitik, përfundonautori.

Nga etnokoreografia, ma. sc. Dilaver Kryeziu, paraqet punimin“SHKA “Rapsha” e Hotit Malësisë Madhe, organizuese e festivalit madh folklorik Vitojë: këngët dhe valletepika dhelirika”. Krahina e Malësisë Madhe ndryshon nga gjithakrahinat shqiptare, sepse mbizotëron epika, thotë ai. Ndër pasuritë mëdha kësaj zone konsiderohen jenë këngët dhe valletmalësorçe me epikën dhe me lirikën e tyre, sidomos vallet njëshedhe dyshe. Interpretimi, larushia kostumografike unike (xhubleta), indentifikojnë folklorin e Malësisë Madhe. SHKA “Rapshaështëorganizuese e festivalit madh folklorik Vitojë, ku këto vlera mëdha etnolkuture pasqyrohet dyzet vjet.

Haziz Hodaj, kryetar i SHKA “Malësori”, shkruan artikullinBinjakëzimi / Vëllazërimi: U bashkuam për t’mos u ndarë kurrë”, duke theksuar fillim se nga viti 2002 SHKA-MalësoriGjonaj, Has, ka një motër Malësinë e Madhe – SHKA “Rapsha” e Drumes Hotit. Sot, gati dy dekada pas asaj kohe, thotë ai, është ifreskët momenti i paraqitjes skenën e festivalitHasi jehon2001” SHKA – Rapshanga Drumja e Hotit. Ishte vëllazërorjetësimi i kësaj aspirate për binjakëzimin. Propozimi u Gjonaj, ndërsa u konkretizua Vitojë, gusht vitit 2002, atëherë kurRapshaorganizoi festivalin e parë me SHKA- shqiptare aktive Malit Zi.

vijim, Agron Dizdari shkruan artikullinPër miqtë e mi SHKA “Rapsha”: Për brezat vazhdimësidhe fillon me mendimin se vallet e bukura, epike dhe lirike, Rapshëjanëpunuar me mjeshtëri, spikasë e bukura, e fuqishmja, delikatesa, harmonia, burrëria, dashuria, pra, shpirti i malësorit. “”Rapsha”, i ka kushtuar vëmendje edhe instrumentistëve, shoqërojnë këngët e trimave dhe burrëreshave me tematikë nga e kaluara e lavdishmedhe shqetësimet e sotme. Ideali dhe ndjenja kombëtare janëlajtmotivi kryesor i aktiviteteve tyre. Kostumet popullore janëruajtur me fanatizëm. Sa do dëshiroja punën e palodhur saj shoqate nderohej me titullinNderi i Kombit”, përfundonautori.

Ma. sc. Anton Lajçaj vjen me artikullinRoli i mërgimtarëve me banim SHBA, përkrahje SHKA-Rapsha”. Shumëshqiptarë nga Malësia e Madhe me qendër Tuz morën rrugën e gurbetit, shkruan ai. mesin e tyre ishin edhe bashkëthemeluesit e shoqatësRapsha”, asnjëherë nuk e harruan. Ajo,  për shurapshjanë ka qenë një ideal. Mërgata SHBA ishte mbështetësja e saj kryesore financiare për 40 vjet. Mërgata rregulloiSkenësverore Vitojë, 2003. 2008, vazhdon ai, formuamFondinHumanitar Rapsha Detroit, kurse 2010 u formua edhe SHKA “Rapsha mërgim, kuadër Fondit, me ishanëtarë Rapshësdhe me pasardhës rapshjanë lindur dhe rritur Amerikë.

Pjesa vijuese e librit, e përgatitur me shumë zell e vullnet madhnga Prëlë Junçaj, ka dhëna për dyzet vjet aktivitete Rapshës”, është shumë e rëndësishme, por  edhe bën jetë model për historikun e shoqërive tjera kulturoreartistike.

Libri mbyllet me “Pasthëniedhe me regjistrin e emrave njerëzvee vendeve, pu me shumë vlerë nga Avdi Gashi dhe ValonFetahu. Tekstet e librit janë shqyrtuar me shumë përkushtim ngaKëshilli Botues, po edhe nga recensuesit e redaktorët: akad. prof. Zeqirja Ballata, dr. sc. Ardian Ahmedaja, prof. asoc. dr. BashkimLajçi; prof. dr. Afërdita Onuzi, prof. dr. Zeqirja Neziri, prof. as. dr. Albin Sadiku, mr. sc. Esat Ruka.

Kjo vepër është përgatitur për shtyp sipas standardeve teknike-shkencore: punimet studimore kanë shkurtore (abstrakte), fjalëçelësa, përfundim, rezyme gjuhën angleze dhe bibliografi. Madje, edhe artikujt kanë rezyme gjuhën angleze, për hir lexuesve shumtë Evropë e SHBA. Edhe fotografitë sjellin dëshmi me shumë peshë dhe e plotësojnë e e zbukurojnë librin Shoqatakulturore-artistikeRapsha”, Drume, Hot, Malësi e Madhe, 40 vjet veprimtarisë, që bën të konsiderohet ndihmesë me shumë rëndësipër etnokulturën shqiptare të Malësisë së Madhe.

 

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here