POEZIA QË NGRIHET NGA TOKA: VËSHTRIM LETRAR MBI UNIVERSIN E TANG SHI

Nga Prof. Jeton Kelmendi PhD

Libri “Gurët Fluturues” i poetit kinez Tang Shi është një prej atyre vëllimeve poetike që nuk mund të lexohen thjesht si poezi, por si një traktat i heshtur mbi jetën, përjetimin dhe njeriun. Ai është një univers poetik i ndërtuar mbi detaje të vogla, por me fuqi të madhe simbolike; një dialog i pandërprerë me natyrën; një elegji e butë për fshatin, prindërit, tokën dhe kohën. Ky libër paraqet një mënyrë të të menduarit të poezisë që vjen nga thellësia mijëravjeçare e kulturës kineze, por që arrin të jetë njëkohësisht universale dhe intime.

Një poezi e tokës dhe e qenies

Nuk ka poezi të Tang Shi-t që nuk e lidh njeriun me tokën. Fshati është vendlindja e shpirtit, vendi ku ndërtohet identiteti, ku lindin plagët dhe shërimet, ku gjenerohen mitet personale të poetit. Çdo imazh natyror, qoftë milingona, drapri, orizi, qiparisi, lumi apo bora, shndërrohet në një figurë që bart kuptim filozofik. Kjo e bën librin një manifest të njeriut të thjeshtë, që jeton me mund, por që ruan, si një zjarr të fshehtë, dinjitetin e vet të pashkatërrueshëm. Poezitë për milingonat, të cilat hapin librin, krijojnë një metaforë të jashtëzakonshme për jetën bashkësore, për solidaritetin dhe punën. Milingonat janë “të imëta dhe të zeza”, por ato bartin një madhështi të heshtur: “Milingonat kurrë s’duan të ndalojnë hapat e mëdhenj.” Në këtë varg shfaqet masiviteti i asaj që është e vogël vetëm në dukje. Këtu shihet edhe filozofia e punës si gjest sakrifice dhe qëndrese.

Po kështu, poezitë që trajtojnë orizin, draprin, bukën, vajin e llampës, thatësirën dhe shirat, e vendosin njeriun midis elementeve natyrore si pjesë e pandashme e tyre. Këto elemente nuk janë vetëm sfond, por personazhe tragjikë e heroikë njëkohësisht. Vetë njeriu shihet si një kokërr orizi që frikësohet nga thika e korrjes, apo si drapri i varur në mur, që ruan kujtesën e punës dhe vegimin e të korrave.

Figura e prindërve – qendra emocionale e librit

Një nga shtyllat tematike më të fuqishme të librit është portretimi i babait dhe i nënës. Në poezinë “Babai është kapluar nga shumë sëmundje”, autori e gdhend figurën e të atit si simbol të qëndresës, një trup i lodhur nga vitet, por i mbështjellë nga drita e një dashurie të përulur. Përshkrimet e sëmundjes nuk janë kurrë melodramatike: ato jepen me një thjeshtësi që e bën dhimbjen edhe më të madhe. Babai i Tang Shi-t është një mal i lëkundur, por që nuk shembet. Është bredhi me rrënjë të thella që përballon erën dhe kohën. Kjo strukturë simbolike e shndërron poezinë nga rrëfim personal në reflektim universal për plakjen, për humbjen, për përgjegjësinë morale të fëmijës ndaj prindit.

Edhe poezia “Vera është llamba e babait” është një nga arritjet më të bukura të vëllimit. Llamba, vera, mali dhe nata marrin rol mitik, duke e lidhur figurën e të atit me elementin e dritës dhe me misterin e qiellit. Poezia shndërrohet në një himn për atë që do të mbetet gjithmonë i paplotësueshëm: prania prindërore që digjet ngadalë, por nuk shuhet kurrë.

Fshati si vend i dhimbjes dhe i bukurisë së pambarim

Në shumicën e poezive, fshati është një personazh i gjallë, që flet, vuaj, mban mend dhe mallkon. Tang Shi e sheh fshatin si një vend ku bukuria dhe dhimbja përzihen pa dallim: varfëria është e përhershme, por edhe solidariteti është i përhershëm; rrënimi është i pranishëm, por edhe dinjiteti i heshtur që ruan njeriun nga shuarja. Vargjet e poezisë “Një vëlla fshati” sjellin dramën e zemrës së thyer, dhunën, turpin, ndjenjën e pafuqisë dhe kërkimin e drejtësisë. Poeti nuk moralizon: ai thjesht i jep zë një dhimbjeje që preket në trupin e fshatit si një plagë e hapur. Në “Halla”, Tang Shi trajton me mjeshtëri tragjedinë e roleve gjinore dhe barrat sociale të fshatit tradicional. Poezia është aq e thjeshtë sa tronditëse. Zijesh, fshihesh, punon, rrit nipër e mbesa, jeton në errësirë; por fshati thotë: “Ajo ka fat, ka gjashtë djem.” Ironia është një britmë e heshtur që rrëzon gjithë strukturën patriarkale të fshatit.

Simbolika poetike: sendet që flasin me gjuhën e shekujve

Një nga cilësitë më të veçanta të Tang Shi-t është aftësia për ta shndërruar çdo send në simbol. Një copë rrobe e humbur nga era, një kupë uji, një pemë me sekret të gdhendur, gjethet e vjeshtës, një këpucë lulesh që endet mbi lumë, ku secili prej tyre përfaqëson një univers të tërë të mendimit poetik. Simbolika e tij nuk është hermetike. Ajo është e qartë, e prekshme, por njëkohësisht e pazakontë dhe e thellë. Për shembull, në poezinë “Uji që futet në gojë”, poetit i mjafton një akt i përditshëm, pirja e ujit, për të ndërtuar një reflektim mbi ciklin e jetës, transformimin dhe të shuarit. Uji bëhet metaforë e fatit të njeriut, që përfshihet në rrjedhat e errëta të botës dhe humb pa gjurmë.

Edhe drapri, që përmendet në disa poezi, është simbol i jetës dhe i vdekjes, i punës dhe i qëndrueshmërisë. Drapri “përkulet nga era”, por nuk thyhet. Ai ruan kujtesën kolektive të fshatit të shprishur. Në këtë mënyrë, Tang Shi e ndërton një panteon të vogël objektesh, të cilat flasin për njeriun më shumë se njeriu për veten.

Gjuha poetike: thjeshtësi që bart peshë kozmike

Gjuha e poetit është e përmbajtur, e qetë, pa ornamentikë të tepruar, por e ngopur me imazhe dhe me ndjenja të fshehta. Ajo duket e thjeshtë në lexim, por në të vërtetë është e ngjeshur me filozofi. Çdo varg është një thërrime dritë, një vajtim i heshtur, një thirrje e brendshme. Përkthimi e ruan këtë ton të qetë, duke e përcjellë gjuhën poetike me natyrshmëri dhe me respekt për frymën origjinale. Shpesh, vargjet e Tang Shi-t lexohen si haiku të zgjatura, me një rreptësi klasike dhe një lirizëm të përmbajtur që të kujton poetët e dinastive të lashta.

Mesazhi i përgjithshëm: njeriu si qenia më e brishtë dhe më e fortë e tokës

Në thelb, poezia e Tang Shi-t është një akt falënderimi për jetën edhe kur jeta është e vështirë, e padrejtë, e lodhshme. Autori e sheh njeriun si krijesë të brishtë, që lëviz mes stuhive, thatësirave, varfërisë, humbjeve dhe zhgënjimeve, por që prapë arrin të ringrihet përmes një force të brendshme që nuk shteron. Në vargje të shumta, shihet se Tang Shi beson te vitaliteti i njeriut, te durimi, te shpresa që ngrihet edhe nga hiri. Kjo është filozofia e tij: jeta është e vështirë, por jeta ia vlen. Edhe kur njeriu thyhet, ai lëshon dritë. Edhe kur bie, ai ruan një shkëndijë që mund të ndriçojë rrugën e dikujt tjetër.

Si përkthyes i këtij libri mendoj se “Gurët Fluturues” është një vepër që flet me zërin e dheut, të fshatit, të brezave, të kujtesës njerëzore. Është një libër që nuk e lexon vetëm me sy, por e dëgjon me shpirt. Tang Shi ka ndërtuar një poezi të tokës, një poezi ku gjithçka që është e vogël bëhet madhështore, ku gjithçka që është e heshtur bëhet tingull, ku gjithçka që është e zakonshme bëhet e shenjtë. Ky vëllim është dëshmi e fuqisë së poezisë që vjen nga rrënjët e thella kulturore, por që rreket të prekë universalen. Ai na kujton se bota është e madhe, por zemra e njeriut është edhe më e madhe; se dhimbja është e përbashkët, por edhe bukuria është e përbashkët; se njeriu humbet, por edhe gjen, shpesh pikërisht atje ku e ka zanafillën, te një fshat i thjeshtë, te një plagë e vogël, te një milingonë që ecën ngadalë mbi tokë.

Në një kohë kur poezia shpesh largohet nga realiteti, Tang Shi na rikthen aty ku fillon gjithçka: në tokën e fshatit, në rrënjë, në dritën e një llampë të vjetër që ende digjet. Le ta shohim këtë vepër si një urë midis dy kulturave, dy gjuhëve, dy shpirtërave poetikë. Le të futemi në fshatin e Tang Shi-t me respekt, me ndjeshmëri, dhe me dëshirën për të dëgjuar zërin e tokës që ai na e sjell qetësisht, por fuqishëm.