DRITA QË NUK PËRKULET – POETIKA E NJË

SHPIRTI QË RINGRIHET

Nga Prof. Jeton Kelmendi

Në letërsinë bashkëkohore shqipe po vërehet gjithnjë e

më shumë një prirje drejt poezisë së rrëfimit të brendshëm,

ku vargu nuk ndërtohet mbi ornamentin e tepërt, por mbi

përvojën e jetuar. Pikërisht në këtë traditë vendoset edhe

libri “Drita nuk përkulet” i Bora Balajt, një vëllim poetik

që nuk synon të impresionojë me ndërlikime formale, por të

prekë lexuesin përmes sinqeritetit, ndjenjës dhe forcës

morale që buron nga përvoja njerëzore. Titulli i librit është,

në të njëjtën kohë, edhe boshti filozofik i gjithë veprës: drita

nuk është vetëm metaforë e shpresës, por simbol i dinjitetit

njerëzor që nuk pranon të përkulet para padrejtësisë,

tradhtisë, dhimbjes apo kohës. Që në poezitë e para, lexuesi

kupton se ndodhet përballë një lirike të ndërtuar mbi

përvojën personale, por që kapërcen kufijtë e autobiografisë

dhe shndërrohet në përvojë universale. Poezitë nuk flasin

vetëm për autoren, por ato flasin për njeriun që ka dashur

shumë, është zhgënjyer, është rrëzuar, por nuk ka humbur

besimin te vetja dhe te drita e shpirtit. Në këtë kuptim, libri

nuk është një kronikë e dhimbjes, por një himn i ringritjes.

Një nga shtyllat themelore të këtij vëllimi është dinjiteti

i gruas. Pra Gruaja e kësaj vepre nuk paraqitet si viktimë

pasive, por si një qenie që bart barrën e jetës, të familjes, të~

dashurisë dhe të sakrificës, duke ruajtur integritetin e saj

moral. Një tjetër dimension i rëndësishëm i këtij libri

është poetika e së vërtetës morale. Në shumë poezi autorja e

vendos njeriun përballë ndërgjegjes së vet. Ajo nuk e gjykon

shoqërinë me tone retorike, por e ballafaqon atë me pasqyrën

e shpirtit. Poezitë si: “Tavolina e mallkuar”, “Kur miku u bë

hija e armikut”, “Buzëqeshjet e helmuara”, “Hija që nuk më

tradhton” apo “Në rrugën time” trajtojnë fenomenet e

tradhtisë, hipokrizisë, interesit dhe humbjes së besës. Këto

nuk janë vetëm motive poetike, por edhe shqetësime etike të

autores, e cila kërkon ta mbrojë njeriun nga degradimi

moral. Ajo nuk hakmerret me fjalë, por e vendos të vërtetën

në qendër të vargut, duke besuar se drejtësia morale ka një

forcë më të madhe se çdo hakmarrje. Në këtë aspekt, poezia

e Borës ka një funksion të qartë katartik. Dhimbja nuk

paraqitet si fund i jetës, por si një proces pastrimi shpirtëror.

Plaga nuk mbetet plagë, ndërsa ajo shndërrohet në dritë, në

urtësi, në forcë dhe në përvojë. Ky motiv përsëritet

vazhdimisht në shumë poezi të librit dhe krijon një unitet

filozofik. Lexuesi e ndien se autorja nuk e idealizon

vuajtjen, por e pranon atë si një shkollë të jetës. Kjo qasje i

jep librit një dimension humanist dhe optimist. Një nga

figurat më të shpeshta poetike është drita. Nuk është rastësi

që ajo përfshihet edhe në titullin e librit. Drita tek Bora Balaj

nuk është vetëm fenomen fizik, por është metaforë e

ndërgjegjes, e besimit, e shpresës, e së vërtetës dhe e

dashurisë. Përballë saj qëndrojnë hija, nata, tymi, hiri, stuhia

dhe errësira, por këto nuk fitojnë kurrë. Kështu krijohet një

dualizëm poetik, ku lufta midis dritës dhe errësirës

zhvillohet në brendësi të njeriut. Në këtë pikë poezia e

autores merr edhe përmasa filozofike, sepse flet për betejën

e përhershme midis së mirës dhe së keqes që zhvillohet në

ndërgjegjen njerëzore.

Në ketë liber po aq i rëndësishëm është edhe simbolizmi i

natyrës. Mali, deti, pylli, lumi, stuhia, hëna, zjarri, bora,

gjethet, rrënjët dhe drita nuk përdoren vetëm si elemente

peizazhi. Ato janë gjendje shpirtërore. Mali përfaqëson

qëndrueshmërinë: deti kujtesën, pylli jetën, stuhia sprovat,

zjarri pastrimin, rrënjët identitetin, ndërsa drita shpëtimin

moral. Kjo mënyrë e përdorimit të natyrës e afron poezinë e

Borës me traditën simboliste, por gjithmonë duke ruajtur një

gjuhë të thjeshtë dhe të kuptueshme për lexuesin. Një vend

të veçantë zë edhe kujtesa historike dhe identiteti kombëtar.

Poezi si “Betim mbi eshtra”, “Në lahutë këndoi

kombi”, “Teuta në kohën tonë”, “Këngë për

pyllin” apo “Bekime dhe mësime” dëshmojnë se autorja nuk

e ndan fatin individual nga ai kolektiv. Ajo e sheh njeriun si

pjesë të historisë dhe të trashëgimisë kulturore. Kujtesa nuk

është nostalgji, por përgjegjësi. Heroizmi nuk idealizohet në

mënyrë folklorike, por interpretohet si obligim moral ndaj

brezave që vijnë. Në këtë mënyrë poezia e saj merr edhe një

dimension qytetar.

Nga pikëpamja stilistike, libri karakterizohet nga një

lirizëm modern i ndërtuar mbi vargun e lirë. Autorja nuk

ndjek skema metrike tradicionale dhe nuk e kufizon

mendimin brenda rimës. Kjo i jep poezisë frymëmarrje të

lirë dhe e afron me poezinë bashkëkohore evropiane. Ritmi

ndërtohet përmes përsëritjeve, pauzave, kontrasteve dhe

shkallëzimit emocional. Vargu është i shkurtër, i qartë dhe i

ngarkuar me peshë semantike. Një nga veçoritë më të

dukshme është përsëritja artistike. Fjalë

si dritë, shpirt, heshtje, zemër, forcë, plagë, hije, dashuri

dhe ringritje krijojnë një rrjet simbolik që e bashkon gjithë

librin në një organizëm të vetëm poetik. Këto përsëritje nuk

lodhin lexuesin; përkundrazi, ato krijojnë identitetin stilistik

të autores dhe e bëjnë zërin e saj të dallueshëm.

Po aq e rëndësishme është edhe gjuha poetike. Bora Balaj

shkruan me një shqipe të pastër, të rrjedhshme dhe

komunikative. Ajo shmang hermetizmin dhe abstraksionin e

panevojshëm. Figurat e saj janë të kuptueshme, por jo të

zakonshme. Metaforat burojnë natyrshëm nga përvoja

jetësore dhe nuk duken si zbukurime artificiale. Për këtë

arsye poezia e saj arrin ta prekë lexuesin pa pasur nevojë për

shpjegime të gjata. Në planin kompozicional, libri është

ndërtuar si një udhëtim shpirtëror. Ai nis me revoltën ndaj

errësirës dhe padrejtësisë, kalon nëpër plagë, tradhti, vetmi,

kujtime dhe sfida, për të mbërritur në fund te pajtimi me

vetveten, te besimi dhe te drita. Kjo strukturë e brendshme e

bën librin të lexohet jo si një përmbledhje poezish të

veçuara, por si një rrëfim poetik me një vijë të qartë

zhvillimi. Një meritë tjetër e autores është se ajo di të

ndërthurë emocionin me refleksionin filozofik. Poezitë nuk

mbeten vetëm rrëfime ndjenjash, por shndërrohen në

meditime mbi jetën, kohën, faljen, lirinë, dashurinë dhe

identitetin. Kjo është arsyeja pse lexuesi nuk gjen vetëm

emocione, por edhe mendime që vazhdojnë ta shoqërojnë

edhe pasi libri është mbyllur. Në fund mund të thuhet

se “Drita nuk përkulet” është një libër i shkruar me zemër,

por edhe me vetëdije artistike. Ai përfaqëson zërin e një

autoreje që beson në forcën shëruese të poezisë dhe në

misionin moral të letërsisë. Në një kohë kur shpesh

mbizotërojnë cinizmi, relativizmi dhe zhurma, Bora Balaj

zgjedh të flasë për dinjitetin, besimin, familjen, dashurinë,

kujtesën dhe përgjegjësinë njerëzore. Pikërisht kjo e bën

këtë vëllim të vlefshëm. Këto poezi nuk kërkojnë vetëm të

lexohen, por ato kërkojnë të përjetohen. Ato janë dëshmi se

fjala poetike ende mund të jetë strehë e shpirtit, dritë e

ndërgjegjes dhe urë midis njeriut dhe së vërtetës. Prandaj, ky

libër nuk është vetëm një përmbledhje vargjesh, por një

testament shpirtëror, ku autorja na kujton se njeriu mund të

humbasë shumëçka gjatë jetës, por nuk duhet të humbasë

kurrë dritën që mban brenda vetes.

Brulse, me 31 korrik 2026