FRYMA E DRITËS DHE POETIKËS SË DASHURISË: UDHËTIM NË UNIVERSIN LETRAR TË ROZALIA ALEKSANDROVËS

Nga Prof. Jeton Kelmendi PhD

Letërsia e vërtetë nuk është vetëm shkrim; ajo është një akt frymor. Dhe kur ky akt buron nga drita e brendshme e njeriut, shndërrohet në poezi që i  kapërcen kufijtë, gjuhët, madje edhe vetë kohën. Kjo është arsyeja pse libri “Jetoj në vargje dashurie” i autores bullgare Rozalia Aleksandrova vjen në gjuhën shqipe si një dhuratë, si një thirrje nga lart dhe një përqafim i thellë estetik për lexuesit tanë. Si përkthyes i këtij vëllimi, jam përballur me një poezi që nuk lexohet, por dëgjohet dhe ndjehet si frymë.

Rozalia Aleksandrova është poete që e ndërton universin e saj përmes një ndërthurjeje mes mitikes dhe tokësores, mes shenjtërisë dhe prekshmërisë njerëzore. Në vargjet e saj, dashuria shndërrohet në forcë kozmike, në parim që mban gjithësinë të qëndrueshme. Në anën tjetër, drita është materia e shpirtit, ajo që e orienton njeriun drejt së vërtetës dhe ringjalljes së brendshme. Autores i intereson jo vetëm estetika e fjalës, por edhe forca e saj energjetike: fjala është mision, shërbesë, rit.

Poetikë e bazuar në sakralitetin e jetës

Poetja i rikthen poezisë dimensionin që kultura moderne shpesh e ka harruar: fjalën si lutje. Motivi fetar, figura të shenjta, engjëj, dhe elementë të besimit popullor janë vendosur me një natyrshmëri të habitshme në tekst. Kjo nuk e bën veprën thjesht poetike, por liturgjike, një formë e përshpirtshme e të shkruarit. Lexuesi përfshihet në një përjetim të brendshëm, ku vargu nuk është ornament, por rit i shpirtit.

Poezitë e këtij libri shfaqin një harmoni midis qiellores dhe tokësores:
• Zoti nuk është abstrakt, por pranë dhe udhëzues i të gjitha jetëve.
• Dashuria nuk është kapriço intime, por ligj universal.
• Natyra nuk është peizazh, por altar i kuptimit.

Shembujt janë të shumtë:
– në poezinë “Lutje për Bullgarinë”, drita bëhet identitet kombëtar,
– te “Thirrja e bukës”, buka ngrihet në simbol hyjnor të bashkësisë,
– te “Në mitrën time shkëlqen”, fjala merr trajtat e krijimit biblik.

Në këtë mënyrë, Aleksandrova arrin të ndërtojë një univers ku e zakonshmja kapërcen vetveten dhe bëhet shenjtëri.

Dashuria si energji e jetës

Dashuria nuk është vetëm një temë e vargjeve, ajo është fryma që i lidh të gjitha poezitë në një trup të vetëm. Në këtë libër, dashuria është akt njohjeje, shpresë shpëtimi, flakë që ringjall dhe udhërrëfyes për njeriun modern që endet në labirintet e dyshimit. Poetja flet për dashurinë mes dy zemrave, për dashurinë si shërbesë ndaj njerëzimit, dhe për atë dashuri më të lartë, dashurinë e shpirtit për Krijuesin. Në poezinë “Të dënuar të dashurojmë”, tingëllon ky imperativ ekzistencial:
Njeriu është i destinuar të dojë, sepse vetëm atëherë është njeri.

Kjo është një poezi që nuk i frikësohet  optimizmit. Në një botë të përçarë, autorja betohet për gëzimin, shpresën dhe bashkimin. Lexuesi përballet me një dritë që nuk e fsheh hijen, por e tejkalon atë.

Topografi e shpirtit: Njeriu emet i dritës

Teksti i Aleksandrovës është i ngarkuar me udhëtime:
– udhëtime drejt rrënjëve,
– drejt majave,
– drejt dritës,
– drejt së ardhmes.

Shpirti është gjithmonë në lëvizje, gjithmonë në kërkim të vetes. Ndjesia e përhershme se njeriu nuk mbaron me këtë jetë është një finesë e vazhdueshme poetike. Vargjet shpesh marrin trajtën e një manuskripti të shpirtit, të shkruar gjatë një udhëtimi të gjatë për të gjetur vendstrehimin e së vërtetës.

Në disa poezi, sikurse në “Njerëz nga e ardhmja” dhe “Dialog ekologjik me shpirtin”, shfaqet qartë dimensioni filozofik i autors: njeriu është përgjegjës për botën, jo vetëm banor i saj.

Simbolika e natyrës dhe kozmikës

Në nivel estetik, libri ndërtohet përmes simboleve të përsëritura: Këto nuk janë thjesht figura stilistike, janë shtylla të botëkuptimit poetik.

Poezia dhe identiteti kombëtar

Një dimension që e pasuron veprën  është patriotizmi i përshpirtshëm. Bullgaria përshfaqet si vend-simbol i dashurisë, i sakrificës, i historisë që nuk duhet harruar. Poetja ngre një lidhje organike mes tokës dhe shpirtit: atdheu është trup dhe kujtesë e njeriut. Përmes ndërthurjes së miteve thrake, motiveve ortodokse dhe simboleve universale, Aleksandrova krijon një identitet poetik të rrallë: kombi i saj bëhet një kamen i së mirës që i përket gjithë njerëzimit.

Misioni etik i poezisë

Në këtë libër, poezia ka një mision të qartë: Të mbajë gjallë shpresën dhe dritën në botën tonë. Autoria e sheh poeten si Gjuetare të Lumturisë, si ajo që mbledh gëzimin e fshehur në çaste e e shpërndan tek të tjerët. Ajo e beson fuqishëm se njeriu nuk është i braktisur në këtë botë, ajo është e thirrur të krijojë kuptim dhe të jetë pjesë aktive e rigjenerimit shpirtëror.

Qasja ime përkthimore

Përkthimi i një poezie të tillë është veprim i ndërlikuar. Sfida nuk është vetëm kuptimi i fjalës, por ruajtja e frymës. Aleksandrova e ndërton vargun e saj mbi:

• ritmin që rrjedh natyrshëm,
• metafora të dritës që mbartin energji shpirtërore,
• një gjuhë e cila shpesh përshkon kufijtë e logjikës së zakonshme.

Kështu, përkthimi është bërë me dy qëllime parësore: besnikëria ndaj mesazhit dhe ngarkesës emocionale,
dhe ruajtja e qartësisë dhe muzikalitetit të fjalës shqipe.

Në këtë proces, poezia është trajtuar si organizëm i gjallë, që meriton trajtim artistik dhe jo mekanik. Disa vargje janë modeluar me kujdes për të afruar sa mundet tingullin dhe frymën origjinale, pa cenuar strukturën e mendimit të autores.

Një libër që i shërben shpirtit

Në kohët tona, kur kultura shpesh është e zhytur në dyshime dhe pesimizma, poezia e Rozalia Aleksandrova duket si një fener drite që na thërret të mos e humbasim besimin te njeriu. Ajo është këngëtare e dashurisë universale, e paqes, e unitetit shpirtëror. Leximi i këtij libri është një udhëtim shërues.

Ky vëllim i fton të gjithë ata që besojnë, ose duan të besojnë sërish se e mira është forca më e fortë që njeh bota. Në secilin varg, lexuesi gjen një thirrje për të rizgjuar ndjenjat më të bukura të qenies: mirësinë, faljen, gëzimin, dhe mbi të gjitha, dashurinë.

Le të hyjmë me përulësi në këtë botë poetike. Sepse në faqet e këtij libri, drita shkruan vargje, dhe dashuria merr frymë.

Prishtinë, 2025