Kujtesë, këngë dhe dritë mes zërave arbëreshë nga Anila Dahriu

Kujtesë, këngë dhe dritë mes zërave arbëreshë
Anila Dahriu

Dedikim
Kujtesës dhe zërit të të parëve tanë arbëreshë, që në këngë ruajtën fenë, gjuhën dhe bukurinë.
Atij që do të dijë të dëgjojë ende rrahjen e shpirtit në fjalët e kënduara, mes qiellit dhe tokës.

Tradita poetike e arbëreshëve është një tokë e brendshme që vazhdon të pulsojë në kohë, duke ruajtur të paprekur frymën burimore dhe mrekullinë e së shenjtës. Këtë e dëshmojnë këngët e mbledhura në këtë vëllim, ku gjuha bëhet vend i kujtesës, i kujdesit dhe i rezistencës. Nuk është rastësi që studiues si Dante Maffia dhe Leonardo R. Alario u kanë kushtuar faqe të dendura kësaj trashëgimie: ata pranojnë se një komunitet ekziston për sa kohë di të ruajë zërin e vet, për sa kohë kënga mbetet një urë mes së shkuarës dhe së ardhmes.

Kënga – siç vëren Alario – është mjekësi. Ajo nuk shëron menjëherë, por ngushëllon, shoqëron, ndriçon. Është një gjest që bashkon tokën me të padukshmen dhe që, në brazdën arbëreshe, bëhet formë e identitetit kolektiv. Kësaj vetëdijeje i përkasin edhe Kostantino Bellusci dhe Rosanna Servidio, të cilëve u duhet njohur merita për mbledhjen, shënimin dhe përcjelljen me rigorozitet të asaj që prej brezash vibron në zemrën e popullit tonë.

Këngët e Shën Gjergjit dhe të Platacit të pranishme këtu janë një dëshmi e çmuar.

Në De Profundis të Giulio Varibobës, shpirti ia beson Zotit peshën e brishtësisë së vet: zëri nuk është vetëm individual, por koral, shprehje e një populli që njeh mundimin dhe shpresën.

Në këngën e Zojës së Këshillit të Mirë, feja bëhet udhëtim: male që rrafshohen, deti që ngurtësohet, shtylla drite që u prin mërgimtarëve. Është një rrëfim epik dhe njëherazi intim, ku Nëna hyjnore përshkon shekujt si udhërrëfyese dhe strehë.

Këngët e Platacit e rikthejnë shpirtëroren në të përditshmen.

Në Zonja e bukurë, Aurorë, Virgjëresha është agim, lule, frymëmarrje që ngushëllon dhe ngre nga mjerimet e vogla njerëzore.

Në Oj llança farmëkora, Mundimi i Krishtit përjetohet përmes syve të Nënës: një dhimbje universale që e thërret gjithë bashkësinë të ndajë njerëzoren dhe hyjnoren në një të qajtur të vetëm.

Këto faqe nuk janë vetëm dëshmi letrare: janë akte vazhdimësie.

Janë prova se kënga nuk i përket së shkuarës, por mënyrës sonë për të mbetur njerëzorë. Dhe kështu, siç shkruan Maffia, ajo bëhet fluturim i shoqëruar nga engjëjt: një gjest që na bashkon, që na njeh, që na shpëton.

Qoftë që këto këngë, të ruajtura me dashuri dhe të rikthyera te bashkësia, të vazhdojnë të jenë fener dhe strehë, kujtesë dhe premtim.

Për sa kohë një zë arbëresh do të dijë të ngrihet në këngë, asgjë nuk do të humbasë: as gjuha, as feja, as shpirti që na lidh me njëri-tjetrin.

Njëkohësisht, le të mbetemi në dëgjim. Çdo këngë është një fije e hollë që na rilidh me të parët tanë, është një rrahje agimi që kthehet të ndriçojë, është dora e padukshme që na shoqëron në ditët e festës dhe në ditët e peshës.

Në këta zëra të lashtë ka intimitetin e një nëne, frymën e një bashkësie endacake, mallin për një qiell që nuk pushon së na thirruri.

Qoftë që kjo dritë, e lindur larg, të vazhdojë të vibrojë në ne si një jehonë që asnjë kohë nuk do të mund ta shuajë.

Shënim biografik mbi autorët

Costantino Bellusci
Historian dhe filolog, Bellusci ia ka kushtuar jetën studimit të bashkësive arbëreshe, duke mbledhur dokumente, tekste dhe këngë paraliturgjike. Veprimtaria e tij kërkimore dallohet për thellësinë gjuhësore dhe kujdesin filologjik, me vëmendje të veçantë ndaj përcjelljes gojore të traditës fetare.

Rosanna Servidio
Hulumtuese dhe kuratore, ka bashkëpunuar ngushtë me Belluscin në mbledhjen, katalogimin dhe analizën e këngëve arbëreshe. Puna e saj bashkon rigorin shkencor me ndjeshmërinë poetike, duke e bërë të qasshme dhe të gjallë traditën kulturore dhe shpirtërore të bashkësive të Shën Gjergjit Albanese dhe Platacit.

Shënime editoriale
Dante Maffia, recension për Canti Sacri, 2025.
Costantino Bellusci dhe Rosanna Servidio, kuratorë të Canti Sacri, 2025.

Parathënie për Canti Sacri, Leonardo R. Alario, 2025.

Shënim kritik – Prof. Jeton Kelmendi

Në këtë vëllim, kënga arbëreshe shfaqet jo vetëm si formë estetike, por si akt ekzistence kulturore. Ajo është arkiv shpirtëror, kujtesë e gjallë dhe rezistencë ndaj harresës. Tekstet e mbledhura dhe të rikthyera në vëmendjen e lexuesit dëshmojnë se poezia gojore e arbëreshëve nuk i përket vetëm së shkuarës, por vazhdon të komunikojë me ndjeshmërinë bashkëkohore.

Kënga, në këtë kontekst, është gjuhë e përbashkët mes sakrales dhe njerëzores, mes dhimbjes historike dhe shpresës që e tejkalon kohën. Ajo ruan strukturën e mitit, por flet me zërin e njeriut konkret: të mërguarit, të nënës, të bashkësisë që ecën mes humbjes dhe besimit.

Rëndësia e kësaj trashëgimie qëndron edhe në faktin se arbëreshët, përmes këngës, kanë ditur të mbajnë të bashkuara gjuhën, identitetin dhe përkatësinë shpirtërore. Në një epokë fragmentimi kulturor, këto tekste na kujtojnë se poezia është ende një formë e njohjes së vetvetes dhe e dialogut mes popujve.

Ky botim është, prandaj, një akt kulture dhe ndërgjegjeje: një ftesë për të dëgjuar, për të kuptuar dhe për të ruajtur atë që zëri njerëzor di të mbajë gjallë edhe kur historia hesht.

Prof. Jeton Kelmendi

DE PROFUNDIS

(Giulio Variboba)

Tek jam i thell’, i zì ndë Purghatuar,
u thirra fort:
“Oj Zot, të qosha truar!

Mirr vesh si qà
me lot e me valtim,
lipisëm, Zot i math,
turmendin tim.

Mos thuaj se bëra lik
e kam mëkat,
se cili i lèr
e çë s’ka mëkat?

Kultou se ti je prind lipisjàr,
e u jam it bìr,
e jam limozniár.

Mbë fjalt tënde
u këtu rrì e pres,
fjalën çë më dhè
u e kam bes.

Se dighet dit për mua,
sembre serposet,
vetëm sperënxa jote
nëng’ më ngriset.

Mè se ti, Zot,
pjetuz s’è mosnjeri,
majdhe,
së kè shok’ ndë lipisà.

Andajna mos nani më bandunàr,
shpirtin çè e ndër pen’
m’e lliberàr.”

Jipi rrëpoz, oj Zot,
jipi rrëçet të vdekuret,
e drit
tek jatra jet.

KËNKA E SHËN GJERGJIT

(Giulio Variboba)

Mír se ju gje m’, bulár!
Erdhëm na Mbuzat të pár
Shën Gjergjit për gharé
t’i këndonjëm ndë ktë dhé.

Zem një valle e një kangjel’,
pá krapjolle e pá rrotjel’,
ma një kënk për dhivucjon
se të mos lëm zakon.

Shën Gjergji kavallier –
zëri i tij s’ka të rrëfier leu, bulár,
e i bëgat, të kërshté prindët i pat.
Cik djal nd’ ushtëri rritur qe ndër bulëri.

Atje gjith armiqt i shpoi,
gjith Turqit i vinxhoi,
gjith me llënx’ e shpat i theri
Shën Gjergji kavalleri.

Vrau armikun më të fort,
vrau stihjín çë jip mort.
S’ish’ vërtet ajo stihjí,
ish’ ndë Pist Çifari i zi.

Ndë kini kurjuzitat,
mirr i vesh storjen e gjat.
Ish’ aghiera një taran,
ja thoin Djokllecjan.

Ai mberatúr e rregj
ish’ i lig si gherekeq;
si lliun, si frushkull ish;
thoshje: “Duall ká ajo Pis”.

Ora kí i lig njeri
të kërshtét kish’ mbí sí.

KANXUNETA E SHIN MËRÍS BONKUNXILIT

(Giulio Variboba)

Mëma e Bonkunxilit,
mír se erdhe me né,
erdhe si lule e prillit
me djalt çë na dhé.

Rrëtrati it i mír Skutarin ndéròi,
ma iku e u partír,
porsa Turku façoi.

Mepár se të fjuturon andej
kjo Perëndesh lleçenx
vate kërkon bularëvet arbëresh.

E, ditën çë u rrëzua,
pámèt ju dha aviz,
pámèt më ju buftua
e gjith me të u nis.

Një mjegull si kullon’ ditën i kumbanjár,
si zjarrm’ nj’ atër kullon’ natën i lluminár.

Ecën sembre karrera,
ne lodhej kumbanjia,
véj ká llumunera,
ká véj e Shën Mëria.

Malet u ben shesh
tek shkon e Shën Mëria,
e, si kjo Rregjëresh,
shkoi edhe kumbanjia.

Déti i pat timúr,
u piks porsa e pá,
suvala si një gúr
për t’ Arbëresht u thá.

Ma, kúr Rromën po[r]seksi,
ju shegh kí íll i qár.

OJ LLANÇA FARMËKORA

Oj llança farmëkora, gjakthit ja nxora tek ja dhe ú, si s’ patëtin lipisí dhe nëng të ndi(t)hi dhe mosnjirí.
Oj Bir u nëng mënd rronj, gjithë kta dullura nëng mënd i shkonj; oj Bir u nëng mënd rronj e tek ndonj varr u vet e farnonj.
Gjegji grà dhe gjegji burra e gjegji, moj ju kriatura, ndose pënxojat sa Krishti shkoj, mosnjirí mua m’e mallkoj.
Oj Bir sa jan e t’bëjan, oj bir sa je e shkon; oj bir u nëng mënd rronj gjithë kta dullura u nëng mënd i shkonj.
Këmbët e duart shpuara me gozdha jàn ka brinjëzat tënd gjakut kullòn;
si s’ patëtin lipisí dhe nëng të ndi(t)hi dhe mosnjirí.
Kriat t’a shpuan me nj’kùrorë me glëmba, ujit ç’i lipa nëng t’dhan, t’ndajtin ùthllan me atët llançë,
Oj Bir sa jan e t’bëjan, oj Bir sa je e shkon; oj bir u nëng mënd rronj, gjithë kta dullura u nëng mënd i shkonj.

ZONJA A BUKURË, AURORË

Zonja a bukurë, Aurorë,
dua të t’ këndonj u këtë urorë.

Trëndafila ari,
fill diall e hënë,
aurora e ill;
lula bardhë ç’ë me fjamuzë.

Inzot, bilë e spuzë.
Oj Rrexhinë, kijm besë,
kështù t’ a thom njera kur vdes,
kur a thom u mënd a shkonj te mizeriat t’ kujtonj.

Ki rruzar fatigartur,
ndihna neva se t’a këndomi
se ndër qiall t’ llaudhojam.

   Kori / kënga korale e Shën Gjergjit

Përgatiti Anila Dahriu