RRËNJËT QË NUK I LËKUND ERA

(Tregim letrar për Rexhep Ibishin)

Në Rugovën e thellë, ku malet nuk janë thjesht gurë të ngritur, por kujtesë e gjallë, jeta ka një ritëm të vetin. Thjeshtë zhvillohet sipas ritmeve të natyrës mes epikës dhe lirikës. Aty koha nuk matet me orë, por me borë, me këngë dhe me shkuarje burrash që shkojnë e nuk kthehen. Për çdo Rugovas, liria ka emër të lashtë, e nderi ka formën e një shalli të bardhë, dymbëdhjetë metra, që mbahet rreth kokës për sa kohë je gjallë, si një kujtesë e heshtur se vdekja ecën pranë, por s’e zbret dot burrin nga rruga e tij. Atje thuhet se jeta dhe vdekja jetojnë bashkë nën shallin e bardh që edhe bora e ka zili për bardhësinë dhe forcën.

Në atë botë ku legjendat nuk janë tregime, por realitete të përditshme, u rrit edhe Rexhep Ibishi, djali i madh i Ibish Brahimit të Mujajve dhe Grishes, gruas së tij, bijë Zhanicës, e derës së njohhur të Hasan Lukës. Derë kjo ku shumica e burrave kishin vdekur në frontet e luftërave. I ati i Rexhepit u nda herët nga jeta, duke lënë katër djem të vegjël dhe një nënë të fëmijeve të tij që duhej të ishte njëkohësisht edhe mal, edhe det, edhe këngë e edhe kumt. Grisha ishte nga ato nënat e Rugovës që nuk e njihnin frikën, por e njihte forcën e natyrës dhe fatin e qenies. Si bijë Zhanicës, një fshat pas bjeshe siç i thonin rugovasit. Vend ky i njohur në historinë e shqiptarëve për luftëra, siç ishte beteja e Nokshiqit, fshat ky jo larg Zhanicës. Jeta e kishte mësuar të jetonte ndershëm dhe guximshëm. Ajo dinte ta qepte bukën me fjalë të mençura dhe t’i kaliste djemtë me një edukatë që vinte nga thellësitë e malit. Nderi ishte mbi të gjitha. Atdheu, familja dhe tradita. Për këto tri gjëra rugovasi vdiste kurdo here dhe vdiste me deshirë.

Rexhepi, më i madh prej tyre, ishte edhe më i shkathti, edhe më i heshturi, gjithësesi më i rrituri. Kishte një shikim që digjte, jo si zjarr, por si liri e ardhshme. “Ky djalë ka fatin e shkruar në ballë,” thoshin burrat e moshuar”, “dhe atij fati s’i shmanget dot as nata.” Në fëmijëri, kur të tjerët luanin, ai dëgjonte tregime. Rugova është vend ku tregimet janë më të vjetra se gurët: tregime për trimat që nisen natën dhe kthehen në këngë, për burrat që nuk pranojnë të përkulen, për malet që flasin me erën e për nderin që mbahet më lart se vetë jeta. Në furtunatt e dimrave të ashpër, kur bora ulej nëpër pullaze sikur donte të flinte gjumën e një shekulli, Grisha i rrinte pranë zjarrit dhe u tregonte djemve legjenda. U rrëfente histori, që kishin ndodhur, e veç atje mund të ndodhnin. Aty flitej për kufijtë e padukshëm që ruheshin me besë e jo me gurë, për marrveshjet e burrave që bëheshin pa letra e nuk thyheshin kurrë. Flitej për Rugovasit që kishin luftuar shekuj me radhë kundër perandorisë osmane, e më vonë kundër ushtrive të Malit të Zi.

“Burrat tanë,” thoshte Grisha, duke parë flakët, “nuk pertonin me dekë për tokën e vet. Kush e ka vendin në zemërtë popullit, në këngë epike të përjetshme, nuk e ka frikë as udhën e fundit.” Udha e fundit do me thane, kur trimi shkon në luftë, e kthehet në përjetësi. Rexhepi e dëgjonte. E mbante mend çdo fjalë. Edhe atë mallkimin e vjetër rugovas që nuk ishte mallkim, por një gjykim solemn:
“Ai që e mbron vendin e vet, tok bëhet me gurët e vendit të vet dhe jeton me nderë përgjithmonë.”

Vitet ecën, e bashkë me to u rrit edhe hija burrërore e Rexhepit. Në Rugovë burrëria nuk tregohet me llafe të mëdha, por me heshtje. Në heshtje ai mësoi si të respektonte tokën, si t’i çmonte gurët, si ta lexonte erën, si t’i dilte jetës përballë. Dhe kur u rrit mjaftueshëm sa të mbante armën në dorë, askush nuk u habit që ai ishte ndër të parët që nisej në çdo thirrje. Sa here e thërrisnin zanat për ta mbrojtur kufirin.

Nëpër oda thuhej se Rexhepi ishte ndër luftëtarët më të zhdërvjellët të kohës. Burrat e vjetër e kujtonin si një djalë që nuk e njihte lodhjen, që i printe rrezikut pa zhurmë, që shfaqej aty ku e prisnin më pak. Flitej se çdo dimër ai shkonte fshehurazi në kufi e ia prishte planet një prijësi malazez, aq sa emri i tij njihej edhe në anën tjetër të malit, si emër që sillte frikë.

Rexhpi thonin se asnjëherë nuk u mburr. Në Rugovë, burrat që flasin shumë e humbin hijen.

Shalli i bardhë që e mbante rreth kokës, ai shall që legjenda thotë “po mëban vdekjen rreth kokës”, i rrinte si kurorë e heshtur. Shumë herë i thoshin: “A s’ta rëndon ajo peshë?” Ai buzëqeshte shkurt: “Më rëndon vetëm kur s’bëj atë që duhet.” Vjeshta e vitit të fundit të tij erdhi e rëndë, si një parathënie e ndonjë libri besimesh, a legjendash, që ngjarja pikturon vetën me ngjyra dhimbjeje. Malet kishin filluar të mblidhnin mjegullën, e era sillte një tingull që nuk kuptohej nëse ishte këngë a vaj. Trimëritë e atyre ditëve ruhen ende në gojën e rugovasëve, në tregime që nuk i këndon kush me zë të lartë, por që pëshpëriten me respekt. Dhe njëri ndër ato tregime është i Rexhep Ibishit.

Atë vjeshtë, bora e parë ra herët. Ra e madhe, e dendur, si për të fshehur gjurmët e luftëtarëve që kishin mbetur nëpër kreshtat e ftohta. Toka u bë e heshtur. Ndoshta ta ruante dhimbjen e plagëve të heronjëve. As zogjtë nuk fluturonin. Piskama e dimrit i mbylli rrugët, e trupat e burrave që kishin luftuar nuk mund të merreshin. Ata mbetën aty ku kishin qëndruar për të mbrojtur tokën e vet. Në Rugovë, kur dikush mbetet në mal, thuhet se mali e adopton, e bën të vetin. E kështu ndodhi atë vit. Bora ruajti gjithçka, si një faqe libri të saposhkruar që askush s’guxon ta prekë. Nëna Grishe qëndroi stoike. Lot nuk derdhi. Në Rugovë lotët s’janë shenjë dhimbjeje, por shenjë e dobësisë. Ajo e mbylli dhimbjen brenda vetes, ashtu siç mbyllet një zjarr në vatrën e gurit. Ndonjëherë shihej natën duke shikuar nga mali, sikur të kërkonte ndonjë shenjë. Por nuk fliste.

“Koha ka kohë për kujtesë,” thoshte, “pranvera i gjen të gjithë.”

Pranvera erdhi me një dritë që dukej sikur dilte nga plagët e dimrit. Dhe bashkë me të erdhi edhe dita kur dy nëna rugovase morën rrugën për në male: Gala, nëna e Ali Osmanit dhe gruaja e Osman Aliut dhe Grisha e ëma e Rexhës, qe në fakt edhe ishin grate e dy kusherinjëve. Ato nuk shkonin për të qarë, por shkonin për të kthyer djemtë në shtëpi. Në fakt për t’i kthyer eshtart e luftetarëve të rënë në luftë me Mlin e Zi. Rrugët ishin ende të lagura nga shkrirja e borës, atje lartë në bjeshkë pranë kufirit madje kishte ende ngapak bore, vende vende. Lumi murmuriste me një zë që dukej si vajmali, ndërsa malet rrinin madhështore, si rojtarë të një sekreti të rëndë. Ato ecën pa folur. Në Rugovë, kur shkon për të kërkuar dikë që ka rënë në luftë, nuk flet, sepse fjala e tepërt e tremb shpirtin e heroit.

Udhëtimi zgjati orë të gjata, e kur arritën në vendin e betejës, bora kishte hapur vend në disa pjesë, duke zbuluar gjurmë të kohës së kaluar. Aty, në mes të një hapësire që dukej sikur e mbante frymën pezull, Grisha u ndal.

Sytë e saj, të lodhur nga vitet, por të lidhur me djalin si me një fijë drite, panë një shami të bardhë, të mbledhur rreth eshtarve të dorës së djathtë. Ajo e njohu menjëherë. Ishte një shami e thjeshtë, ajo që Rexhepi e mbante të mbështjellë rreth dorës së djathtë, një zakon i vogël që ai s’e ndërroi kurrë.
Një copëz e bardhë që i kishte sfiduar dimrin, erën, gurin dhe kohën.

Grisha nuk klithi. Nuk ra. Nuk u drodh. Thjesht u ul ngadalë, preku shaminë me dorë dhe e mbajti gjatë, sikur të mbante dorën e Rexhepit vetë. Pastaj tha vetëm një fjali:

“E gjeta.”

Ajo fjalë u dëgjua në mal si një amanet. E dëgjoj edhe Gala, gruaja tjera, e cila kërkonte trupin e burrit dhe djalit, gjë e cila i ktheu vështrimin me respekt dhe përmbajtje nga dhimbja. Dy nëna, dy dashuri, tri brenga, por të gjitha me të njëjtën forcë gurësh, me të njëjtin nder të trashëguar. Ky është gjeni rugovas, i ruajtur nëpër shekuj. Kur u kthyen në fshat, në odat e Rugovës burrat u ngritën në këmbë. Askush nuk tha ngushëllime. Ngushëllime nuk thuhet për ata që bien për tokën e vet. Burrat morën frymë thellë, sikur ta pranonin në heshtje madhështinë e asaj sakrifice. Dikush filloi një vaj luftarak, jo për të qarë, por për të përkujtuar. Rugova nuk qan humbjet, Rugova nderon qëndresën.
“Nderi i malësorit është më i madh se jeta,” thoshin.

Dhe në mesin e këtyre fjalëve mbetën të përjetshme tregimet për Rexhepin: për trimërinë e tij të heshtur, për burrërinë që nuk i lypte duartrokitje, për atë shall të bardhë që e mbante si kujtesë të vdekjes, por që e çoi drejt pavdekësisë. Në Rugovë thonë se ka njerëz që nuk jetojnë shumë, por jetojnë fort. Jeta e tyre është si një këngë që fillon me zë të ulët e përfundon si britmë e lirisë.
Rexhep Ibishi ishte një nga ata.

Ai u rrit në mit, jetoi si legjendë dhe u kthye në kujtesë të gjallë.
Sot, kur era e Rugovës përplaset nëpër shkëmbinj, duket sikur shqipton emrin e tij.
Kur bora bie nëpër kreshta, duket sikur përmbledh rrëfimin e tij.
Kur burrat nisen në rrugë të vështira, thonë nën zë:

“Udhën e ka shkelë Rexhepi.”

Dhe kështu, tregimi i tij vazhdon, jo vetëm nëpër gojët e pleqëve, por nëpër damarët e malit që s’e harron kurrë asnjë bir të tij. Nuk kthem i gjallë, nëse nuk e djegi Kullën e armikut. Pra, kulla e armikut quhej shtëpia ku ushtria malazeze kishte komandën, dhe aty në frontin e luftës kishte pushuar së frymuari Ali Osmani, djali i Osman Aliurt dhe kjo i kishte prekur thellë edhe të atij e tij dhe edhe Rexhepin. Siç do të rrëfente Demë Zymeri, një bashkëluftetarë, i cili kishte fatin të kthehej në Dukaivë. Ai duke rrëfyer për luftimet e rugovasëve esidomos trimave nga Dukaiva, përshkruan Rexhepin si njeri të shpejtë, i cili kishte shkuar dhe me dorën e tij e kishte djegur Kullën e komandës armike, nderësa tek po terhiqej nga roja e kullës goditet nga plumbat dhe ndalet e bije për dhe, për tu bërë vet dheu i tokës që e donte më shumë se trupin e tij. Atë ditë bije edhe kusheriri Osmani dhe kështu pushojnë së rrahuri tri zemrat e trimave nga Dukaiva.